را رد كند يا منكر آن باشد ، و سپاس خداى را كه خصم بر اين كار توانايى ندارد . راه اين است كه در اين موارد وجوب طهارت را از رهگذر خرد قايل شويم و آغاز و پايانى براى آن بپذيريم و جز آن را به اين واگذار كنيم كه براى آزمون و امتحان است . حال اگر گفته شود چرا براى منى بايد غسل كرد اما براى بول و غايط چنين نيست ، اين پرسشى است كه با دلايلى كه پيش از اين آورديم ساقط [ 1 ] مىشود . چرا كه اگر بول را موجب غسل قرار داده بود و منى را موجب وضو باز روا بود و ممكن است بدين گونه پاسخ گوييم كه منى از سراسر پيكر انسان گرد مىآيد و از همهء پوست بر مىجوشد . مگر نمىبينى كه به هنگام بيرون شدن آن همهء بدن لذت مىبرد و از بيرون شدن غير از آن ، چنين لذتى حاصل نمىشود ؟ از اين روى است رسانيدن آب به تمام بشره واجب آمده است و روايت كرده‌اند كه بعضى از پيشينگان اين چنين استدلال كرده كه : « منى چيزى است كه از آن چيزى شبيه انسان بيرون مىآيد ، اما از بول بيرون نمىآيد ، از اين روى است در مورد منى طهارت واجب است » و معنى اين سخن را من در نيافتم . حال اگر گفته شود ، چرا خاك را ، به هنگام دسترسى نداشتن به آب ، جانشين آب كرده است ، با اينكه طهارت آن چنان كه به آب حاصل مىشود به خاك ممكن نيست ، در پاسخ گوييم : اين پرسش نيز ساقط است زيرا از موجبات شريعت به دور است و اگر چيز ديگرى را هم به جاى آن قرار مىداد باز يكسان بود . جز اينكه خاك پس از آب در زدودن پليديها عامتر و سزاوارتر است و بسيار است . و بعضى گفته‌اند بدين سبب است كه اصل آب از خاك است و بعضى گفته‌اند از اين روى است كه خاك نيز مانند آب آتش را فرو مىنشاند . نماز نماز خضوع و فروتنى و يادكرد حالتى است كه بر نيكى وامىدارد و از تباهى باز مىدارد ، چنان كه خداوند فرمايد : « همانا كه نماز از فحشا و زشتى باز مىدارد » ( 29 : 45 ) و در خبر آمده كه نماز در آغاز دو ركعت بود براى بامداد و دو ركعت براى عصر ، پس در مورد حضر افزوده شد و در حالت سفر به همان وضع باقى ماند . گويند مدت دوازده سال در مكه ، پيامبر و مسلمانان دو ركعت دو ركعت نماز

--> [ 1 ] عين عبارت چنين است : « هذا سؤال مناقط » و هوار آن را به « مناقض » تصحيح كرده ، ولى صحيح آن « ساقط » است ، زيرا در چند سطر بعد نيز گويد : « هذا ايضا ساقط » .